Dyabèt, pi souvan ke moun yo rele maladi sik oswa fè sik, se yon maladi kwonik grav kote nivo glikoz (sik) nan san an rete twò wo. Glikoz se sous enèji prensipal pou selil kò nou yo, e yon òmòn ki rele ensilin se kle ki pèmèt glikoz la antre nan selil sa yo. Lè ensilin lan pa fonksyone byenkit se paske kò a pa pwodui ase, kit se paske selil yo reziste kont aksyon lisik la apimile nan san an, sa ki lakòz pwoblèm grav sou tan.
Kisa ki Pwovoke Dyabèt?
Gen plizyè kalite dyabèt, e kòz la varye selon tip lan:
- Dyabèt Tip 1: Sa se yon maladi otoiminitè kote sistèm defans kò a atake ak detwi selil nan pankreya yo (selil beta) ki pwodui ensilin lan. Moun ki gen Dyabèt Tip 1 bezwen pran ensilin chak jou pou yo viv. Li souvan parèt nan anfans oswa adolesans.
- Dyabèt Tip 2: Sa se fòm ki pi komen an (90-95% ka yo). Li rive lè kò a pa sèvi ak ensilin li pwodui a byen (rezistans ensilin) oswa li pa pwodui ase ensilin pou satisfè bezwen kò a. Li souvan lye ak faktè tankou obezite, sedantè (pa fè egzèsis), ak eredite. Li pi komen kay granmoun (apre 40 an), men yo wè l pi plis nan timoun kounye a.
- Dyabèt Jestasyonèl: Sa parèt pandan gwosès, men li souvan disparèt apre akouchman. Li ogmante risk pou manman an ak pitit la devlope Dyabèt Tip 2 pita nan lavi yo.
Sentòm Ki Pi Komen Yo
Sentòm yo ka varye, men si ou gen youn oubyen plizyè nan siy sa yo, li enpòtan pou w konsilte yon doktè:
- Pipi souvan (Polyurie): Sitou pandan lannwit.
- Santi swaf anpil (Polydipsie): Paske w ap pèdi anpil likid nan pipi a.
- Santi grangou anpil (Polyphagie): Malgre w ap manje, selil yo pa resevwa glikoz pou enèji.
- Pèdi pwa san w pa eseye.
- Fatig ak feblès.
- Maleng oswa blesi ki pran anpil tan pou geri.
- Twoub nan vizyon.
- Enfeksyon souvan (nan jansiv, po, oswa enfeksyon nan vajen).
Konplikasyon Grav yo
Lè nivo sik la rete wo pou yon tan ki long, li ka domaje anpil ògàn nan kò a. Dyabèt ki pa byen kontwole ka lakòz:
- Maladi Kè ak Konjesyon Serebral: Domaj nan veso sangen yo.
- Nefropati (Pwoblèm Ren): Sa ka mennen nan ensifizans renal (ren an sispann travay).
- Retinopati (Pwoblèm Zye): Sa ka lakòz avèg.
- Neyopati (Domaj nan Nè): Sa ka lakòz doulè, pèt sansasyon, sitou nan pye yo, sa ki ka mennen nan anpitasyon (koupe yon manm) si yo pa trete maleng pye yo.
Prevansyon ak Jesyon (Kontwòl)
Dyabèt Tip 2 ak Predyabèt (lè sik la wo, men li poko dyabèt) ka anpeche oswa kontwole ak kèk chanjman nan lavi a:
- Alimentasyon ki Balanse: Manje mwens manje ki gen anpil sik ak grès, plis fwi, legim, ak manje ki gen anpil fib.
- Fè Egzèsis Regilyèman: Fè aktivite fizik 30 minit pa jou, 5 jou pa semèn.
- Kenbe yon Pwa ki Nòmal: Si w twò gwo, pèdi pwa ka amelyore sansiblite kò w pou ensilin.
- Tretman Medikal: Pran medikaman doktè a preskri yo (grenn oswa ensilin) epi swiv plan tretman an.
- Tcheke Sik nan San an: Fè tès sik nan san regilyèman epi fè tès A1C a (ki mezire mwayèn sik ou pandan 3 mwa).
